Zware industrie is bijzonder zwaar werk: nergens in Europa wordt dat zo duidelijk als in het Ruhr-gebied. De mijnbouwstreek vertelt de geschiedenis van steenkool, staal en mensen – een geschiedenis van een weergaloze opkomst en geweldige offers. Een geschiedenis waarin de vermetelheid van ondernemers gepaard gaat met hemeltergend leed en trots groepsgevoel en waarin hele steden het gemeenschappelijk lot van giftige gassen en stoflongen delen. Vandaag de dag zijn de rookwolken van de fabrieksschoorstenen vervlogen. Ze hebben meer industriemonumenten dan elders in Europa achtergelaten. Schachttorens, machinehallen, cokesfabrieken en hoogovens getuigen van dit verleden en wijzen als aantrekkelijke belevenislocaties spannende wegen naar de toekomst.

Eigenlijk bestaat het Ruhr-gebied pas sinds de jaren 1930 – zo jong is het begrip en het besef dat de streek als een geheel moet worden gezien. Voor die tijd was het beeld dat men van deze regio had nogal onsamenhangend. Je had het gebied ten zuiden van de Ruhr rondom Witten, Hattingen en Hagen. Ten noorden daarvan op een rijtje de eeuwenoude handelssteden van de Hellweg: Duisburg, Mühlheim, Essen, Bochum en Dortmund. Nog verder naar het noorden stroomt de Emscher. Met deze rivier zijn de namen Oberhausen, Gelsenkirchen, Herne, Castrop-Rauxel en – al een beetje verder weg – Bottrop, Gladbeck en Recklinghausen. Tot de randgebieden behoren Hamm en Marl met uitzicht op het nabijgelegen Münsterland. In het westen wordt de grens gevormd door de Rijn met Rheinberg, Moers en Kamp-Lintfort.

Binnen deze grenzen lijkt alles wel wild door elkaar heen te groeien. Industriecomplexen, arbeiderswijken, weiden met koeien, voorsteden, spoorrails en straten maken het geheel tot een ingewikkeld, onvoorspelbaar mengsel. En toch ziet het Ruhr-gebied er zeker niet overal hetzelfde uit – de verschillende groeistoten, heftig als een vulkaanuitbarsting, hebben ieder hun eigen sporen achtergelaten.

Vanaf het begin deed ook buitenlands kapitaal mee. Zo werd bijvoorbeeld de zinkfabriek Altenberg in Oberhausen in 1854 op Belgisch initiatief opgericht. Uit het buitenland kwam ook technische knowhow, vooral uit Engeland – door industriespionage, weglokken van gekwalificeerde arbeiders en verhuizing van hele bedrijven. Het groeiend aantal hoogovens verslond steeds meer ijzererts uit het Sauerland, uit Lotharingen en later uit Zweden en Newfoundland. De firma Krupp had speciaal hiervoor een eigen vloot om erts uit Noord-Spanje te importeren. Kalk kwam uit Wuppertal enWülfrath, nikkel uit Silezië en Nieuw-Caledonië en grafiet uit het Beierse Woud.

In het midden van de 19^e eeuw heerste er in het Ruhr-gebied een echte goudkoorts. Industriepioniers, zoals Franz Haniel, Mathias Stinnes, Friedrich Krupp en Friedrich Harkort bouwden binnen enkele jaren grote imperia op. Een belangrijke rol was er weggelegd voor de spoorwegen: elementair transportmiddel en tegelijkertijd een grote klant voor ijzer en staal. In 1847 werd het traject tussen Keulen en Minden geopend en in 1862 lag er al een heel netwerk van spoorwegen in het gebied. Als gevolg van de nieuwe technologie ontstonden er overal mijnen en hoogovens, meestal als gemengde bedrijven die de steenkool voor hun eigen hoogovens zelf wonnen. Zo ontstond de economische vervlechting uit mijnbouw, ijzer en staal – later kwam daar nog de chemische industrie bij – die zo karakteristiek voor het Ruhr-gebied zou worden.

Door de industrialisatie en het hiermee gepaard gaande gebrek aan arbeiders kwam er een tot op dat moment ongekende volksverhuizing op gang. In 1850 had Essen ongeveer 9.000 inwoners en in 1910 al 295.000. In de korte periode zussen 1895 en 1913 verdubbelde het aantal inwoners van de mijnstreek van 1,5 miljoen tot 3,3 miljoen mensen. De eerste nieuwe inwoners waren boeren uit het Münsterland, uit het oosten van Westfalen en uit Hessen. Daarna kwamen de nieuwkomers steeds verder uit het oosten. Alleen als tussen 1910 en 1914 kwamen er bijna 800.000 mensen uit Polen en Masurië.

De steden dreigden door deze stormloop te bezwijken, het stadsbeeld werd door hectisch bouwen bepaald en veel mensen moesten zichzelf maar zien te redden. Met eigen arbeiderswijken probeerden de ondernemers vat op de situatie te krijgen. Ze richtten ziekenfondsen op en stelden winkels voor levensmiddelen ter beschikking. Hun doel: sociale voorzorgsmaatregelen in ruil voor goed gedrag van de arbeiders. Toch was de nood hoog; woningsnood bleef een groot probleem. Rond 1900 was er in een op de twee gezinnen een slaapgast – ongetrouwde jonge mannen die in het florerende Ruhr-gebied een baan probeerden te vinden en blij waren met een goedkope slaapplek. Het werk in de mijnen en staalfabrieken was hard, slecht voor de gezondheid en er dreigde vaak brandgevaar. Het loon was echter verhoudingsgewijs goed. Doordat men zo dicht op elkaar leefde – in ploegendiensten en na het werk – ontstond er een hecht gemeenschapsgevoel, dat door de verenigingen, de politieke activiteiten en de sociale strijd nog werd versterkt.