Kolenstof?. Die is allang vervlogen. In plaats daarvan staat de bezoeker een ensemble van stralend rode bakstenen gebouwen op een parkachtig terrein te wachten: de voormalige brikettenfabriek Knappenrode bij Hoyerswerda, kern van het ‘Lausitzer Bergbaumuseum’. In de hallen staan grote aantallen historische machines – vanaf het jaar 1918. Hetzelfde geldt voor de drie stoomturbines in de krachtcentrale: deze stammen uit de periode vanaf keizertijd tot de jaren 1950 en dienen als stijlvolle coulisse voor zomerconcerten. Schuin tegenover, in het was- en kleedlokaal, liggen bergkristallen, agaten enzovoort – fonkelende, toevallig gevonden stenen uit de bruinkoolwinning. Nog weer andere fabrieksgebouwen presenteren oldtimers van de mijnbrandweer, meetinstrumenten voor de mijnbouw, een expositie met als thema ‘bruinkool en het milieu’ en de grootste collectie historische ovens en haarden van Europa. Het oude overlaadstation biedt spoorweggeschiedenis om aan te raken en een schachttoren met museummijngang demonstreert de afwateringstechniek van een bruinkoolgroeve. Tegenwoordig is het water meer dan welkom. Het beste bewijs is de ‘Graureihersee’ vlakbij het musuem – waar vroeger een gapende groeve was, leeft nu de grootste kolonie grijze reigers van Duitsland.

Moeras, heide en naaldbossen: zo zag de Lausitz er omstreeks 1850 uit. De bruinkool veranderde alles – spoorwegen, groeves en brikettenfabrieken bedekten de vlakte. Een van de modernste brikettenfabrieken werd in 1914 door de ‘Eintracht-Werke AG’ onder leiding van de Pruisische grootindustrieel Joseph Werminghoff vlakbij Hoyerswerda opgericht. In oktober 1918 begon men met de productie, korte tijd later werden er nog twee andere fabrieken bij gebouwd. De arbeiders woonden in de speciaal voor hen gebouwde wijk voor de fabriekspoorten. Warenhuis, restaurant, cultureel centrum en station, kortom, de fabriek zorgde overal voor. Het bedrijf bepaalde inhoud en ritme van het leven, en zelfs de grond waarin de mensen werden begraven, was eigendom van de fabriek. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de techniek en machines in het kader van de herstelbetalingen in handen van Rusland. Echter, in mei 1948 werd de eerste briketpers weer in werking gesteld. De naam van de fabriek luidde toen ‘Glückauf’ – de mijnwerkersgroet. De in de loop van de jaren gegroeide fabriekswijk kreeg de naam Knappenrode. In 1965 bereikte de fabriek met meer dan anderhalf miljoen ton de hoogste jaarlijkse productie. Daarna bleef de noodzakelijke modernisering echter uit, de machines verouderden zienderogen en permanente knelpunten in de aanvoer van reserveonderdelen zorgden ervoor dat de fabriek, ook toen ze nog in bedrijf was, spoedig op een museum leek. Dat is nu een meevaller want toen in 1953 de laatste ploeg ermee op moest houden, lieten de arbeiders niet alleen de geur van de pas geperste briketten achter maar ook, uniek in heel Europa, een haast compleet overzicht van de historische briketteertechniek. Vandaag de dag presenteert het zorgvuldig gerestaureerde fabrieksensemble zich als een indrukwekkend en veelzijdig industriemuseum. Hoe diep de wortels van dit verleden in het plaatselijke bewustzijn zijn verankerd, blijkt uit het feit dat ook enkele jaren geleden de oudere mannen van Knappenrode zaterdags nog voor een bad naar het waslokaal kwamen – een gewoonte uit de tijd dat de fabriekswoningen nog geen eigen badkamer hadden. Dat is echt geleefde industriecultuur.