Knarsende windmolens, groen geschilderde houten huizen en bruggetjes. Daarbij nog pas gesneden klompen en stapels gele kazen. En overal water! De Zaanse Schans, dat is een oer-Hollands plaatje. Of, beter gezegd, een stukje Holland, zoals het er in de 17e en 18e eeuw heeft uitgezien. Hier schijnt de tijd te zijn blijven stilstaan. De windkracht bepaalt het werkritme, zaagt hout, maalt krijt tot kleurig poeder en perst noten tot een smakelijke olie. Wat er vandaag de dag zo vredig uitziet, was vroeger onmiskenbaar een industriegebied, dat pas door de uitvinding van de stoommachine aan betekenis verloor. Meer dan duizend windmolens produceerden meer dan duizend waren voor de nabijgelegen handelsmetropool Amsterdam. Het economisch centrum aan de oevers van de Zaan was zo bekend dat in 1697 zelfs de tsaar kwam – incognito, om er zoveel mogelijk over de scheepsbouw te leren. De Zaanse Schans houdt de herinnering aan deze vroege industriële periode in leven – niet als openluchtmuseum maar als een bedrijvig, traditiebewust dorp met musea, winkels en werkplaatsen. Het beste uitzicht over deze kleine wereld biedt een rondvaart over de Zaan. Het Zaans Museum, gelegen aan de Zaanse Schans, is in 1998 opengesteld voor het publiek. Het nieuwe, industrieël vormgegeven gebouw herbergt een schat aan waardevolle herinneringen. In een eigentijdse omgeving wordt aan de hand van de thema`s Wonen, Werken, Wind en Water een beeld van de boeiende geschiedenis van de Zaanstreek getoond: één van de oudste industriegebieden van Europa. Op dit moment wordt er hard gewerkt aan de realisatie van het nieuw te bouwen Verkade Paviljoen.

Turf was eeuwenlang de enige rijkdom van de Zaanstreek, het veenachtige rivierenlandschap aan de oevers van de Zaan. Maar vlak in de buurt groeide Amsterdam uit tot een wereldstad en ontwikkelde een enorme behoefte aan waren. Plotseling kwam de Zaanstreek in het middelpunt van de belangstelling te staan. Deze landstreek beschikte namelijk over iets wat nog waardevoller bleek te zijn: wind! Precies op het juiste moment, in het jaar 1594, had de uitvinder Cornelis Corneliszoon van Uitgeest de constructie van de windmolens revolutionair verbeterd door de windmolens van een krukas te voorzien. Dat verhoogde het vermogen aanzienlijk, en iedere windmolen werd een kleine fabriek. Meer dan duizend groeiden er in de Zaanstreek in de loop van de 17e en 18e eeuw als paddestoelen uit de grond. Ze zaagden hout, dorsten graan, persten koren en noten tot olie, maalden krijt tot verfpoeder en tabaksbladeren tot snuiftabak. Allerlei soorten ambachtslieden vestigden zich hier, waaronder tinnegieters, scheepsbouwers, zeilmakers. Zo ook Gerrit Kist, die tijdelijk als smid aan het hof van de tsaar in Moskou had gewerkt en er zich later op kon laten voorstaan dat hij de Russische heerser een week lang onderdak in zijn stulpje in de Zaanstreek had mogen verlenen. De tsaar kwam bij wijze van spreken als industriespion, want in die tijd stond deze streek als innovatieve economische standplaats bekend. Tegenwoordig geldt de Zaanstreek als een van de oudste industriegebieden van Europa. Van de talloze windmolens die ooit hun stempel drukten op het landschapsbeeld, zijn er twaalf bewaard gebleven. Vijf daarvan staan er op de Zaanse Schans – ze zijn allemaal gerepareerd en ze malen en zagen weer alsof ze nooit hebben stilgestaan. De traditionele houten huizen van het dorp stammen voor het grootste deel uit de omgeving. Ze zijn hierheen verplaatst omdat ze met sloop bedreigd waren, en laten nu de ontwikkeling van de Nederlandse wooncultuur in de beginfase van de industrialisatie zien. De Zaanse Schans ligt er als een eiland in de tijd bij. De mensen die hier wonen, bewaren een spannend erfgoed.