Een woonwijk. Het landschap: wild en romantisch. Niets duidt erop dat er hier vroeger op grote schaal katoen werd geproduceerd. Toch is New Lanark daadwerkelijk alleen om deze reden ontstaan. De Clyde die langsstroomt, dreef hier al sinds 1785 de meest winstgevende katoenspinnerijen van Schotland aan. Echt beroemd werden deze fabrieken echter om heel andere verworvenheden: sociale namelijk. Er waren scholen, ruime woningen, gratis medische zorg, een spaarbank en een coöperatieve winkel. Dit alles was het werk van de fabrikant Robert Owen die wilde dat zijn arbeiders het goed hadden. Dat was in die tijd, rond 1800, een echte sensatie. Vandaag de dag is New Lanark behalve werelderfgoed ook een levendig wooncomplex. De fabrieken zijn gesloten maar de bezoekers kunnen hier toch veel over het verleden ontdekken: een gerestaureerd arbeidershuisje, een klaslokaal uit de tijd van Owen en er zijn nog textielmachines in werking. Een videofilm neemt de toeschouwer mee op een reis door drie eeuwen heen en in een dramatische audiovisuele show laat een klein meisje zien hoe het leven in New Lanark er in 1820 uitzag.

David Dale was helemaal ondersteboven van de snelstromende Clyde. Waar anders alleen schilders en dichters in vuur en vlam raakten, stampte de Schotse bankier en ondernemer uit Glasgow in 1785 in een mum van tijd het industrieterrein New Lanark uit de grond. Binnen slechts enkele jaren ontstond hier het grootste katoencentrum van Schotland. Meerdere door water aangedreven spinfabrieken, stabiele huurwoningen en een heel leger van arbeiders: zo zag New Lanark eruit toen Robert Owen, de schoonzoon van David Dale, de leiding van het bedrijf op zich nam. In de daaropvolgende 25 jaar leverde de al spoedig beroemde sociale hervormer het bewijs dat commercieel succes niet noodzakelijkerwijs met onderdrukking en uitbuiting van de werknemers gepaard moet gaan. Hij investeerde met vooruitziende blik een deel van de bedrijfswinst in betere leefomstandigheden voor zijn arbeiders. Vooral aan onderwijs hechtte hij veel waarde – niet verwonderlijk als men bedenkt dat een groot deel van zijn arbeiders kinderen waren. Daarom riep Owen het ‘Instituut voor de vorming van het karakter’ in het leven: een soort basisschool voor de jongste kinderen die nog niet in de spinnerij werkten. Voor de oudste kinderen kwam er een avondschool. Bovendien richtte hij een levensmiddelencoöperatie op, een pensioenfonds, een soort ziektekostenverzekering en een kleuterschool en hij introduceerde de 10-urige werkdag. Door deze maatregelen werd hij een pionier op het gebied van de coöperatieve vereniging en de vakbond en hij werd de held van de kleine man. In eigen kring stuitte hij echter voor het merendeel op onbegrip en zelfs op openlijke afwijzing. In 1825 was het Owentijdperk in New Lanark voorbij. Met zijn hervormingen werkten nog lang na. De katoenspinnerijen werden gemoderniseerd – turbines vervingen geleidelijk aan de oude waterraderen. In 1968 werden de fabrieken stilgelegd en het terrein raakte in verval. Dankzij een omvangrijke renovatie is New Lanark nu weer een druk plaatsje met bijna 200 inwoners en een spannend industriemuseum.