Waar staat ’s werelds eerste moderne fabriek? In Cromford in het dal van de Derwent, vlakbij Nottingham! De Derwent is bepaald geen brede rivier maar het water stroomt snel genoeg om waterraderen aan te drijven. Dat ontdekte ook Richard Arkwright, een voormalig pruikenmaker en nieuwbakken uitvinder van een ongelofelijke machine: de Water Frame. Die kon wat voorheen slechts handspinnewielen konden: fijn garen spinnen, en dat met een adembenemende snelheid. In 1771 was het zover: Arkwright bouwde de eerste door water aangedreven spinfabriek die de mensheid ooit had gezien. Daarna ontstonden er nog andere fabrieken, eerst in Derwent Valley en al gauw wereldwijd: de massaverwerking van katoen was begonnen. Vandaag de dag is de Cromfordse fabriek erkend werelderfgoed. Dat geldt ook voor alle andere bewaard gebleven fabrieken in het dal. Deze gebouwen en machines zijn het bewijs van wat als startsein van een nieuw tijdperk kan gelden. Dit heeft veel met uitvindingen en fabrieken te maken en vooral met de mensen die in de fabrieken werkten. Op hun schouders rustte – net als elders – de zwaarste last van de industriële revolutie.

Masson, Cromford, Belper, Milford, Darley Abbey en Derby: deze plaatsen in het dal van de Derwent hebben elk hun sporen in de geschiedenis achtergelaten. De premissen: een vindingrijke geest, bereidheid tot het nemen van risico’s, waterkracht en zeer belastbare en gedisciplineerde arbeiders. Toen Richard Arkwright, toekomstige ‘vader der industriële fabricage’, rond 1770 naar Cromford kwam, bestond het plaatsje uit niet veel meer dan een paar boerderijen. Daar zou al gauw verandering in komen. Arkwright leende geld van twee welgestelde kousenmakers in Nottingham en bouwde iets wat eruitzag als een molen. In werkelijkheid was het een fabriek. Binnenin stond een door hem uitgevonden en geconstrueerde fijnspinmachine, de Water Frame. Deze machine draaide op waterkracht net als de hele fabriek met alle machines die er in de loop van de tijd nog bij kwamen. Zoiets had men toen nog nooit gezien: de productie van katoenen garens van een uitstekende kwaliteit en dat in weergaloze hoeveelheden met behulp van een reeds lang bekende maar nog nooit in deze mate gebruikte energiebron. Arkwright, bevleugeld door zijn succes, richtte meer en nog grotere fabrieken in Cromford zelf en in de omgeving op. Andere ondernemers in de Derwent Valley deden hetzelfde, en het duurde niet lang of op veel plaatsen rezen de fabrieken als paddestoelen uit de grond, in toenemende mate ook buiten Engeland. De arbeidsomstandigheden waren heel zwaar. Vooral in de eerste spinfabrieken was het binnen heel heet en benauwd omdat katoen het best in een hete en vochtige omgeving kan worden gesponnen. Arkwright wist dat het zonder zijn arbeiders – onder wie veel kinderen – niet zou lukken. In Cromford bouwde hij voor hen hele woonwijken met een zondagschool en een kleine kerk. Ook hierdoor was de plaats een voorbeeld voor de hele wereld. Derwent Valley is er een levend bewijs van hoezeer de industriële revolutie de mensen heeft veranderd. Het symbool van deze revolutie, de fabriek, is hier ontstaan.